Tây Tạng, Truyện Kiều và sự cẩu thả.

Gần đây tôi có nhiều trải nghiệm với một thứ mà tôi đã xem như “nghiễm nhiên” – tiếng mẹ đẻ của mình. Không còn nghĩ đến vì nó đã trở thành phản xạ, nó quen thuộc như là phần gắn liền không thể mất đi của mình, và như mọi thứ “nghiễm nhiên” khác, tôi xem nhẹ nó.

Xem nhẹ ở việc dùng nó vô tội vạ. Người ta hay bảo, cái sai được dùng quá nhiều sẽ tự nhiên được công nhận là đúng. Thế là các cụm từ “nhé ạ”, “rất là/khá là”, “thăm quan”… xuất hiện tràn lan trong văn nói hay văn viết của tôi mà không hề có ý định kiểm tra lại.

Xem nhẹ ở việc khi không tìm ra từ tiếng Việt để thể hiện ý, tôi thay luôn bằng tiếng Anh như một loại phản xạ khác, và đổ lỗi cho việc não nghĩ nhanh hơn miệng.

Xem nhẹ ở việc không tập luyện và trau dồi đủ để bồi đắp thêm cho vốn từ của mình. Tệ hơn, tôi cho rằng việc phải nói rất nhiều trong công việc đào tạo nhân sự và cố vấn cho khách hàng của mình – cũng đã gọi là “tập luyện”.

Sự giật mình của tôi về yếu kém này của bản thân không đến một lúc, nó khởi nguồn từ sự khó chịu nhẹ trên gương mặt cô giáo tôi TS. Nguyễn Thị Hậu khi nhắc đến sự cẩu thả của ngôn ngữ báo chí bây giờ; tiếp đến là đoạn thơ tuyệt mỹ của nhà thơ Huy Cận mà thầy Bùi Văn Nam Sơn đã ngẫu hứng ngâm trong bài giảng về triết học của mình; và cú hích cuối cùng, có lẽ vì tôi đã mang Truyện Kiều của đại thi hào Nguyễn Du theo, để đọc trong chuyến hành hương qua Tây Tạng vừa rồi của mình.

Đứng giữa một vùng đất đang thưa vắng dần tiếng nói bản địa, việc cầm trên tay một tuyệt tác ngôn ngữ như Truyện Kiều bỗng gieo vào lòng tôi những thức nhận sâu sắc hơn bao giờ hết.

Ở Tây Tạng hơn 2 tuần, đi khắp mọi nơi tôi đều nhìn thấy con nít bản địa nhỏ khoảng 3-5 tuổi, tôi tự hỏi sao không có em bé lớn hơn. Sau đó, tôi được biết các em khi đến tuổi đi học đều phải vào trường nội trú, học và giao tiếp bằng tiếng Hán 100%. Việc bị tách gia đình từ sớm khiến các em dần mất đi khả năng nói tiếng mẹ đẻ, từ đó gặp khó khăn trong việc giao tiếp với ông bà, cha mẹ, dẫn đến sự đứt gãy trong việc truyền đạt văn hoá, tín ngưỡng và truyền thống gia đình. Tôi ghé những nhà hàng Tạng, tất cả mọi người đều nói tiếng Hán dù trên bảng hiệu vẫn còn song ngữ. Rồi tôi được chỉ rằng nếu mình chào bằng tiếng Tạng với người Tạng “Tashi Delek”, những người lớn họ sẽ rất yêu quý!

Tiếng nói mẹ đẻ có thể quý như vậy sao?

Bỗng tôi nhớ đến truyện ngắn “Buổi học cuối cùng” của nhà văn người Pháp Alphonse Daudet có câu: “Khi một dân tộc rơi vào vòng nô lệ, chừng nào họ vẫn giữ vững tiếng nói của mình thì chẳng khác gì nắm được chìa khóa chốn lao tù.” Trong sự quan sát thế gian của riêng mình, những câu từ trong sách lại hiện ra trước mặt.

Tôi bắt đầu đặt những câu hỏi mình chưa từng đặt, và vũ trụ cho tôi những câu trả lời gần như ngay lập tức, như thể nó đã có sẵn ở đó tự bao giờ, chỉ là vô minh bủa vây mình bấy lâu, khiến xung quanh tôi tồn tại vô số điểm mù không đáng có.

“Giật mình, mình lại thương mình xót xa.”

Tôi sinh ra ở Việt Nam và như bao người con Việt Nam khác, tôi tin rằng chúng ta đều có chung một sức sống mãnh liệt được cất giấu ngay trong chính tiếng mẹ đẻ. Giống như cách tổ tiên ta đã giữ trọn vẹn tiếng Việt qua ngàn năm Bắc thuộc, để hôm nay tôi có thể mang cuốn Truyện Kiều đến tận vùng đất xa xôi này.

“Trời còn để có hôm nay,

Tan sương đầu ngõ vén mây giữa trời.”

Chuyến đi Tây Tạng của tôi không hoàn thành được tâm nguyện Kora núi Kailash vì tuyết rơi quá dày. Nhưng có vẻ như, điều đó lại “vén mây giữa trời” để lòng tôi nhận ra được một gia tài đáng quý từ ngôn ngữ mẹ đẻ – tiếng Việt của chúng ta.

Nhận ra gia tài ấy không phải để vội vã đưa ra những lời hô hào đao to búa lớn, mà chỉ đơn giản là tự thấy mình cần chững lại một nhịp mỗi khi cất lời hay đặt bút. Bởi tôi nhận ra, sự cẩu thả trong ngôn từ mà mình từng xem nhẹ, đó cũng là lúc vẻ đẹp bên trong tâm hồn đang dần bị mai một.

Và tới đây, nếu như bạn tò mò về câu thơ của nhà thơ Huy Cận mà thầy tôi đã ngâm:

“Bích Câu đâu nửa bóng chàng Uyên?

Sông núi thô sơ bặt tiếng huyền.

Có lẽ hồn ta không đẹp nữa,

Nét thần thôi hoạ bức thiên duyên.”

“Có lẽ hồn ta không đẹp nữa…” Cứ mải miết lao theo bao ảo ảnh phù du trên vạn dặm thế gian, ta đã vô tình để vuột mất xiết bao điều cốt tử.